Hier woonde Sophie van Spiegel. Sophie wordt op 25 oktober 1890 in Amersfoort geboren in het huis, staande buiten de Sint Andriespoort in Wijk I, nummer 40. Zij is de dochter van Isäak van Spiegel, die afkomstig is uit Twello en Clara Cato van Spiegel–Hartog, die geboren is in Borculo. Een detail in de stamboom van Sophie’s ouders valt op, namelijk dat de moeder van Isäak (Eva Vredenburg) en de moeder van Clara (Sipora Vredenburg) zussen zijn: Isäak en Clara zijn daarmee volle neef en nicht van elkaar. Hun verwantschap vormt geen belemmering voor een huwelijk. Op 13 november 1889 geven Isäak en Clara elkaar in Borculo het ja-woord. Isäak, die dan 26 jaar oud is, woont op dat moment al enige maanden in Amersfoort.

Sophie groeit op als oudste dochter in een gezin met nog drie andere kinderen: haar jongere broers Felix en Willem, die respectievelijk één en twee jaar jonger zijn en haar zusje Eva die in 1900 geboren wordt. Vader Isäak is onderwijzer van beroep. In 1883 oefent hij zijn vak uit in Tiel, om zich vervolgens in 1889 definitief als onderwijzer in Amersfoort te vestigen. In 1894 staat er een kleine advertentie in het Weekblad voor Israëlitische Huisgezinnen: ‘gelegenheid tot plaatsing van 1 of 2 kostleerlingen ten huize van I. van Spiegel, plaatsvervangend hoofd a/d school voor M.U.L.O, leraar in het Fransch a/d. Militairen Cursus’.

Onderwijzers

Met zijn keuze voor het onderwijzersvak drukt Isäak, zonder het te weten, een belangrijk stempel op de toekomst van zijn kinderen en kleinkinderen. Niet alleen zijn dochter Sophie treedt in de voetsporen van haar vader, maar ook zijn zoon Felix maakt dezelfde beroepskeuze. En het bloed kruipt waar het niet gaan kan: twee van Felixs’ zonen, kleinzonen van Isäak, Izak Willem en Egbert, zullen later nog bekende wiskundigen worden. Izak Willem van Spiegel is de eerste hoogleraar wiskunde ooit aan de toenmalige Hogeschool Twente. Via de Arnhemschestraat wijk A nr. 75 en de Arnhemschestraat 7 komt het gezin Van Spiegel terecht op Kampstraat 58, nu bekend als Kamp.

Hoogduitsche taal

Het is in deze periode dat Sophie zich laat opleiden tot onderwijzeres. Op 8 mei 1909 behaalt ze de akte van bekwaamheid. Eerder al, in 1908, heeft ze de akte vrije- en ordeoefeningen der gymnastiek behaald. Niet lang daarna slaagt ze ook voor het examen nuttige handwerken. Ze krijgt een tijdelijke aanstelling als onderwijzeres in de Koningsstraat. In februari 1910 lezen we in de Amersfoortsche Courant dat mejuffrouw S. van Spiegel is benoemd tot tijdelijke onderwijzeres in Hollandscheveld bij Hoogeveen. Deze betrekking is van korte duur, maar in 1911 vindt Sophie een betrekking voor langere tijd in Nieuwebrug bij Ommen. Daar werkt zij tot 1920 aan de Openbare Lagere School. Tijdens deze functie slaagt Sophie voor de examens Engelsch L.O. (1914) en Hoogduitsche Taal L.O (1918).

Geliefd en gewaardeerd

Na ruim negen jaar neemt juf Sophie op gepaste wijze afscheid op de openbare school in Nieuwebrug. De schoolkinderen brengen haar een bloemenhulde en juffrouw Van Spiegel trakteert de kinderen. Namens de ouders wordt haar een nikkelen bouilloir aangeboden. Duidelijk mag zijn dat zij geliefd is en gewaardeerd wordt om haar jarenlange trouwe dienst.

Vismarktschool in Den Helder

Sophie is twintig jaar wanneer zij zich in Den Helder vestigt. Daar vindt zij een nieuwe betrekking als onderwijzeres aan gemeenteschool 10, ook wel bekend als de Vismarktschool. Via een kleine advertentie in de Heldersche Courant van 25 maart 1920 zoekt zij vanuit Ommen een ‘zit-en slaapkamer met pension’ in Den Helder. In het begin van de jaren ’20 woont Sophie op de Hoofdgracht 12. Later verhuist zij gedwongen naar de Joubertstraat 43.

Toneelvereniging

Over het dagelijkse leven van Sophie weten we niet erg veel. Bekend is dat zij ongehuwd door het leven gaat. Ze speelt toneel bij de Israëlitische Toneelvereniging en bovendien is zij een zeer trouw lid van de Nederlandse Vereeniging tot afschaffing van alcoholhoudende dranken, beter bekend onder de naam ‘de Blauwe Knoop’. In 1937 ontvangt zij een insigne en oorkonde voor 25 jaar lidmaatschap.

Inkwartiering van Duitse militairen

Twintig jaar lang zal zij verbonden zijn als onderwijzeres aan de Vismarktschool. Wanneer de Duitse bezetting een voldongen feit is en de gruwelijkheden van de Tweede Wereldoorlog ook Den Helder bereiken, wordt de Vismarktschool begin mei 1940 gevorderd door de Duitsers. Inkwartiering van Duitse militairen volgt en Sophie komt gedwongen zonder werk te zitten. Wanneer tal van anti-Joodse maatregelen afgekondigd worden, wordt mejuffrouw Sophie van Spiegel eind 1940 ontheven van waarneming van haar functie volgens artikel 4 van verordening 189/40. Daarin staat onder andere dat alle Joodse ambtenaren ontslagen worden.

Oprichting school voor Joodse kinderen

Sophie vertrekt uit Den Helder. Het aanbod van een oud-collega onderwijzeres haar een onderduikadres te verschaffen, wijst zij om onbekende redenen af. In 1941 woont Sophie voor korte tijd bij haar moeder Clara en zus Eva in Amersfoort. Vader Isäak is al in 1937 op 74-jarige leeftijd overleden. Ook in Amersfoort is het effect van de afkondiging van de anti-Joodse maatregelen in 1941 nu duidelijk merkbaar. Joodse kinderen mogen per 1 september geen openbare scholen meer bezoeken. Locoburgemeester Noordewier besluit op 24 november 1941 tot de oprichting van een lagere school voor Joodse kinderen. Korte tijd later opent de school haar deuren in het wijkgebouw van de Nederlands Hervormde Kerk aan het Laurens Costerplein. Er zijn worden twee onderwijzers aangesteld: mejuffrouw Kaatje Cohen en de heer Felix van Spiegel, tevens hoofd van de school. Felix, de jongere broer van Sophie, woont tot dat moment in Meppel.

Gebrek aan leerlingen

In het eerste jaar telt de school 43 Joodse leerlingen uit Amersfoort. Maar wanneer de Joodse gemeenschap kleiner wordt, neemt ook het aantal leerlingen af. In 1942 zijn er nog maar 21 leerlingen over. In oktober van dat jaar wordt het schooltje overgenomen door de Joodse Raad. Op 1 april 1943 sluit de Joodse lagere school definitief haar deuren, wanneer er nog maar 6 leerlingen overgebleven zijn. Een ‘gebrek aan leerlingen’ wordt als reden voor de sluiting opgegeven.

Werkkamp Havelte

Felix van Spiegel, hoofd van Joodse school Amersfoort

Begin 1944 worden gemengd gehuwde mannen opgeroepen voor tewerkstelling op bouwprojecten in Nederland. Felix van Spiegel, voormalig hoofd van de Joodse lagere school in Amersfoort, wordt geplaatst in een werkkamp in Havelte, maar hij weet te ontsnappen en duikt thuis onder. Felix en ook zijn broer Willem overleven de oorlog.

Joodse Gemeente Deventer

Na de zomervakantie van 1941 verhuist Sophie naar Deventer, om haar intrek te nemen bij haar nicht Saartje Gosschalk–Van Spiegel op de Sint Jurrienstraat 21. De vaders van Saartje en Sophie zijn broers van elkaar. In Deventer vindt zij een betrekking als onderwijzeres aan de Joodse Lagere School. Begin november 1942 vraagt Sophie toestemming om zich in te schrijven in de Joodse Gemeente Deventer. Haar lidmaatschap wordt toegekend.

Kindertehuis Zonneschijn

Haar nicht Saartje Gosschalk-van Spiegel en de kinderen duiken vanaf september 1942 onder. Eerst in Schaveren bij Emst, maar vanaf 1943 in kindertehuis Zonneschijn in Zeist, waar Saartje onder de naam juffrouw Annie werkzaam is. Op 24 februari 1944 wordt Saartje, samen met nog een volwassene en drie kinderen verraden. Zij wordt overgebracht naar de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam. De kinderen worden ondergebracht in de crèche aan de overkant. Mogelijk heeft Saartje daar nog gewerkt. Over het kindertehuis in Zeist is een boek geschreven met de titel “Schaduw over Zonneschijn” door Jim Terlingen.

Vanaf februari 1942 woont Sophie op Tesschenmacherstraat 4 in Deventer bij haar achterneef Joseph Aron Zendijk. De opa’s van Joseph (Salomon Lucas) en Sophie (Valk Lucas) zijn broers.

Deportatie

Met de komst van de anti-Joodse maatregelen wordt de Joodse bevolking gedwongen naar Amsterdam te verhuizen naar de Joodsche Wijk. Dit is een tussenstap naar deportatie. In januari 1943 verhuist Sophie naar de Muiderschans 193 in Amsterdam. De Muiderschans heet tot 1942 nog Sarphatistraat, maar na die tijd zijn alle Joodse straatnamen verboden. In mei 1943 verandert zij in Amsterdam nog een laatste maal van adres naar de Laing’s Nekstraat 10-II. Haar verblijf daar is van korte duur, want op 20 juni 1943, nog geen maand later, wordt Sophie gedeporteerd naar kamp Westerbork, waar zij in barak 55 verblijft. Deze barak was voorheen een werkbarak die als opslagplaats voor radio’s diende, maar door de grote toestroom in 1943 wordt deze ook als slaapbarak in gebruik genomen. Op de kaart van de Joodsche Raad valt te lezen dat de Gezondheidstoestand van Sophie ‘gezond’ is en de Indruk ‘flink’.

Herdenkingsstenen

Op 29 juni wordt Sophie met transportnummer 69 gedeporteerd naar Sobibor. Daar wordt zij op 2 juli 1943 vermoord. Sophie van Spiegel is dan slechts 52 jaar oud.

Plaquette ter herdenking aan Sophie van Spiegel en collega op de Vismarktschool in Den Helder

In de hal van de voormalige gemeenteschool 10 (Vismarktschool) hangt sinds 1950 een plaquette die het hoofd van de school, Mozes van der Horst, en Sophie van Spiegel herdenkt. Voor het huis van St. Jouberststraat 43 in Den Helder ligt sinds 2019 een herdenkingssteen voor Sophie van Spiegel. Op 11 november 2021 is voor het huis op Sint Jurrienstraat 21 in Deventer een herdenkingssteen voor Sophie van Spiegel geplaatst.